De illusie van zekerheid: waarom het recht nooit de waarheid kan vervangen

Door mr. Tjerk J. de Vries – Partner, Sterel c.s. Notarissen

Wij leven in een tijd waarin vrijwel alles meetbaar, controleerbaar en juridisch vastgelegd moet zijn. We verlangen zekerheid over ons vermogen, onze relaties, onze ondernemingen en zelfs over wat er na onze dood moet gebeuren. Maar achter dat verlangen schuilt een fundamentele filosofische vraag: kan de mens werkelijk zekerheid organiseren in een wereld die per definitie onzeker is?

De Griekse filosoof Heraclitus stelde ruim 2.500 jaar geleden al dat alles voortdurend in beweging is. Zijn beroemde riviermetafoor wordt doorgaans samengevat in de gedachte dat niemand tweemaal in dezelfde rivier stapt. Niet alleen omdat het water verder stroomt, maar, in een bredere interpretatie van zijn filosofie, ook omdat de mens die opnieuw instapt inmiddels veranderd is.

Die gedachte raakt aan de kern van het recht.

Het recht als poging de tijd stil te zetten
Een overeenkomst legt vast wat partijen vandaag met elkaar afspreken. Een testament probeert betekenis te geven aan wensen die mogelijk pas tientallen jaren later werkelijkheid worden. Statuten bepalen hoe een onderneming moet functioneren, terwijl niemand kan voorspellen welke economische, maatschappelijke of persoonlijke omstandigheden zich zullen voordoen.

Het recht probeert daarmee iets buitengewoons: het wil continuïteit scheppen in een werkelijkheid die voortdurend verandert.

Dat is tegelijk zijn kracht en zijn beperking.

De Franse filosoof Montesquieu begreep dat wetten niet los kunnen worden gezien van de samenleving waarin zij functioneren. In zijn werk De l’esprit des lois (1748) onderzocht hij hoe wetten samenhangen met de maatschappelijke werkelijkheid. Recht is geen abstract mechanisme dat onafhankelijk van de menselijke werkelijkheid bestaat. Het ontleent zijn betekenis juist aan die werkelijkheid.

En toch behandelen wij juridische documenten soms alsof zij de toekomst kunnen beheersen.

De paradox van vrijheid en zekerheid
Er bestaat een merkwaardige spanning tussen vrijheid en zekerheid.

Wie volledige zekerheid verlangt, moet zoveel mogelijk vastleggen, reguleren en controleren. Maar iedere nieuwe regel beperkt mogelijk ook de ruimte om anders te handelen.

De filosoof Isaiah Berlin onderscheidde in zijn lezing Two Concepts of Liberty (1958) negatieve vrijheid — de ruimte om zonder inmenging van anderen te handelen — van positieve vrijheid, die betrekking heeft op zelfbeschikking en het vermogen om zelf richting te geven aan het eigen bestaan.

Dat onderscheid is ook juridisch relevant.

Een ondernemer die iedere mogelijke toekomstige situatie in een aandeelhoudersovereenkomst wil regelen, creëert wellicht meer voorspelbaarheid. Tegelijkertijd kan hij zijn toekomstige handelingsvrijheid beperken.

Een testament dat tot in detail voorschrijft hoe vermogen moet worden beheerd, kan bescherming bieden. Maar het kan toekomstige generaties ook confronteren met beslissingen die zijn genomen in een wereld die niet langer bestaat.

Zekerheid heeft dus een prijs. En die prijs wordt niet uitsluitend in geld betaald, maar soms ook in vrijheid.

Rechtvaardigheid is meer dan rechtmatigheid
Misschien ligt de diepste uitdaging van het recht nog ergens anders.

Een juridische handeling kan volkomen rechtsgeldig zijn en toch als onrechtvaardig worden ervaren.

Aristoteles onderkende al dat rechtvaardigheid niet altijd samenvalt met de letterlijke toepassing van een algemene rechtsregel. In zijn Ethica Nicomachea bespreekt hij de billijkheid als een correctie op de algemeenheid van wettelijke regels. Hij zag dat algemene regels onmogelijk recht kunnen doen aan iedere bijzondere omstandigheid.

Dat inzicht is na meer dan tweeduizend jaar nog altijd actueel.

De vraag of iets juridisch mogelijk is, is immers niet dezelfde als de vraag of het verstandig, redelijk of moreel verdedigbaar is.

Juist daar begint de verantwoordelijkheid van de jurist.

Niet bij het uitsluitend mechanisch toepassen van regels, maar ook bij het begrijpen van de menselijke belangen die achter die regels schuilgaan.

De notaris als bewaker van menselijke bedoelingen
In het notariaat komt deze spanning dagelijks samen.

Achter een aandelenoverdracht schuilt vaak een verhaal over vertrouwen, ambitie of een veranderende machtsverhouding. Achter een testament liggen opvattingen over liefde, loyaliteit en verantwoordelijkheid. Achter een levenstestament bevindt zich misschien wel de meest fundamentele menselijke angst: het verlies van autonomie.

Een notariële akte is daarom nooit uitsluitend een juridisch document.

Zij is ook een momentopname van menselijke bedoelingen.

De taak van de notaris is niet om onzekerheid volledig uit te bannen. Dat zou een onmogelijke belofte zijn. Zijn taak is om binnen die onzekerheid zoveel mogelijk duidelijkheid, evenwicht en rechtsbescherming te creëren.

Daarvoor is juridische kennis noodzakelijk, maar niet voldoende. Het vraagt ook om onafhankelijkheid, oordeelsvermogen en het vermogen om verder te kijken dan de letter van de wet, zonder de grenzen van het recht uit het oog te verliezen.

De wijsheid van het onzekere
Misschien moeten wij afscheid nemen van de gedachte dat een goed georganiseerd leven een leven zonder onzekerheden is.

De toekomst laat zich niet contractueel vastleggen. Menselijke verhoudingen veranderen. Economische omstandigheden verschuiven. Wat vandaag vanzelfsprekend lijkt, kan morgen zijn betekenis verliezen.

Dat maakt het recht niet minder waardevol.

Integendeel.

Juist omdat het leven onzeker is, hebben wij behoefte aan rechtszekerheid. Niet als garantie dat alles blijft zoals het is, maar als fundament waarop mensen verantwoord kunnen handelen, ook wanneer omstandigheden veranderen.

De ware betekenis van het recht ligt daarom niet in de belofte van absolute zekerheid, maar in het scheppen van vertrouwen te midden van onzekerheid.

En misschien is dat uiteindelijk ook de essentie van wijsheid: niet de illusie koesteren dat wij de toekomst kunnen beheersen, maar zorgvuldig omgaan met de verantwoordelijkheid die wij vandaag dragen.


mr. Tjerk J. de Vries Partner | Ondernemingsrecht Sterel c.s. Notarissen – Amsterdam

Recht is meer dan regels. Het is een voortdurende zoektocht naar evenwicht tussen vrijheid, zekerheid en rechtvaardigheid.