Door mr. Frank R. Sterel, notaris/partner
Een familiebedrijf laat zich juridisch niet in één hokje plaatsen.
Wie nadenkt over de overdracht van een onderneming aan de volgende generatie, komt al snel terecht bij de bedrijfsopvolgingsregeling, de doorschuifregeling en de vraag welke aandelen wanneer en aan wie moeten worden overgedragen. Maar daarmee is slechts een deel van het verhaal verteld.
Want wat gebeurt er als de ondernemer overlijdt voordat de beoogde overdracht is voltooid? Wat als één kind de onderneming voortzet en de andere kinderen niet? Hoe verhoudt de waarde van het bedrijf zich tot hun erfdeel? En wat gebeurt er met de aandelen bij een echtscheiding?
Juist bij familiebedrijven lopen ondernemingsrecht, familierecht en fiscaliteit voortdurend door elkaar heen.
De statuten zijn niet het hele verhaal
Bij een BV bepalen de statuten onder meer welke rechten aan de aandelen zijn verbonden en welke regels gelden bij overdracht. Daarnaast kan een aandeelhoudersovereenkomst afspraken bevatten over zeggenschap, verkoop, waardering en opvolging.
Maar voor een ondernemer met een gezin zijn ook de huwelijkse voorwaarden, het testament en eventuele schenkingen essentieel.
Die documenten worden in de praktijk nogal eens op verschillende momenten opgesteld. Het bedrijf groeit, de aandeelhoudersstructuur verandert, kinderen worden volwassen en de waarde van de onderneming neemt toe. Een testament van tien jaar geleden kan daardoor juridisch nog uitstekend functioneren, maar economisch niet meer aansluiten bij de werkelijkheid.
Bedrijfsopvolging begint vóór de overdracht
Dat geldt temeer nu fiscale bedrijfsopvolgingsfaciliteiten aan specifieke voorwaarden zijn gebonden. Bij toepassing van de bedrijfsopvolgingsregeling moet sprake zijn van een actieve onderneming; beleggingsvermogen valt daar in beginsel buiten. Voor verkrijgingen vanaf 1 januari 2025 geldt bovendien in beginsel een voortzettingstermijn van drie jaar.
De fiscale vormgeving kan daarbij nauw samenhangen met de civielrechtelijke inrichting van het aandelenkapitaal. De Belastingdienst heeft in 2026 bijvoorbeeld bevestigd dat bij rechtstreeks gehouden zogenoemde tracking stocks voor de BOR en de doorschuifregeling de statutaire gerechtigdheid bepalend kan zijn voor de toerekening van ondernemingsvermogen.
Dat onderstreept iets belangrijks: statuten zijn niet uitsluitend ondernemingsrechtelijke spelregels. Hun inrichting kan ook fiscale consequenties hebben.
En dan is er nog de familie
Stel dat twee kinderen erfgenaam zijn, maar slechts één van hen geschikt en bereid is het bedrijf voort te zetten.
Moeten beiden aandelen krijgen? Moet één kind de onderneming verkrijgen en het andere kind op een andere wijze worden gecompenseerd? Is daarvoor voldoende vermogen buiten de onderneming beschikbaar? En wat betekent dat voor de liquiditeit van het bedrijf?
Een regeling die fiscaal aantrekkelijk is, hoeft familiair niet evenwichtig te zijn. En een verdeling die op papier volkomen gelijk lijkt, kan de continuïteit van de onderneming juist onder druk zetten.
Daarom begint goede bedrijfsopvolging wat mij betreft niet met de vraag:
“Hoe dragen we de aandelen fiscaal zo gunstig mogelijk over?”
De betere vraag is:
“Hoe willen we dat onderneming én familie functioneren wanneer de huidige ondernemer er niet meer is?”
Pas daarna komen statuten, testament, huwelijkse voorwaarden, aandeelhoudersovereenkomst en fiscale structurering aan bod.
Eén familie, één onderneming, één samenhangend plan
Voor ondernemers is het daarom verstandig om de juridische privé- en ondernemingsstructuur periodiek naast elkaar te leggen.
Niet alleen wanneer verkoop of overlijden aanstaande is, maar juist wanneer er nog tijd is om keuzes te maken.
Want bij een familiebedrijf stopt ondernemingsrecht niet bij de voordeur van het gezin — en familierecht niet bij de deur van de onderneming.
mr. Frank R. Sterel
notaris/partner
Sterel Notarissen